Pożar to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla życia, zdrowia i mienia, dlatego znaczenie ma umiejętność jego szybkiego rozpoznania i właściwego reagowania. Różne rodzaje pożarów wymagają zastosowania odmiennych metod gaszenia oraz odpowiednich środków gaśniczych. Wyjaśniamy, czym są grupy pożarów, jak wygląda ich klasyfikacja oraz jak dobrać właściwą gaśnicę, aby gasić pożar skutecznie i zgodnie z zasadami BHP.

Dlaczego pożary dzieli się na różne grupy?

Pożar to niekontrolowane spalanie, które rozprzestrzenia się w czasie i przestrzeni, powodując zagrożenie dla ludzi, mienia oraz środowiska. W odróżnieniu od kontrolowanego ognia (np. w kominku czy piecu), pożar wymyka się spod nadzoru i szybko może doprowadzić do zadymienia, wysokiej temperatury, toksycznych gazów i uszkodzeń konstrukcji.

W przepisach BHP klasyfikacja pożarów ma bardzo praktyczny cel - pozwala w kilka sekund ocenić sytuację i dobrać metodę gaszenia właściwą do zagrożenia. Dlatego pożary dzieli się na grupy (klasy) w zależności od tego, co się pali (np. materiały stałe, ciecze palne, gazy, metale, tłuszcze). Taki podział upraszcza decyzję o tym, jaką gaśnicę wziąć i czym gasić, żeby odbyło się to skutecznie i bezpiecznie.

Identyfikacja typu palących się materiałów jest istotna, ponieważ różne substancje zachowują się w ogniu inaczej. Drewno może się żarzyć, benzyna pali się parą nad powierzchnią, gaz tworzy płomień pod ciśnieniem, a rozgrzany tłuszcz w kuchni reaguje gwałtownie na wodę. To oznacza, że ten sam środek gaśniczy może zadziałać w jednym przypadku, a w innym – tylko pogorszyć sytuację.

Największe ryzyko to użycie niewłaściwego środka gaśniczego. Przykładowo:

  • woda na rozgrzany tłuszcz może spowodować gwałtowne rozpryśnięcie płonącej cieczy i „wybuch” płomieni,
  • woda przy metalach (np. sód, potas) może wywołać niebezpieczną reakcję,
  • nieodpowiednie gaszenie gazów bez odcięcia dopływu może doprowadzić do ponownego zapłonu.

Klasyfikacja pożarów - podział według typów palących się materiałów

Jak powiedzieliśmy, klasyfikacja pożarów opiera się na tym, jak pali się dana substancja, jakie wytwarza temperatury, gazy i czy reaguje niebezpiecznie z wodą lub innymi środkami.

W obowiązującym systemie ochrony przeciwpożarowej wyróżnia się grupy pożarów A, B, C, D i F:

  • Grupa A obejmuje pożary materiałów stałych pochodzenia organicznego, takich jak drewno, papier, tkaniny czy niektóre tworzywa sztuczne, które podczas spalania mogą się żarzyć.
  • Grupa B to pożary cieczy palnych i substancji topiących się, m.in. benzyny, alkoholi, olejów czy farb – pali się tu głównie para cieczy nad jej powierzchnią.
  • Grupa C obejmuje pożary gazów palnych, takich jak gaz ziemny, propan, butan, metan, wodór czy acetylen, gdzie kluczowe znaczenie ma odcięcie dopływu gazu.
  • Grupa D to pożary metali, np. magnezu, sodu, potasu czy aluminium, które wymagają specjalnych środków gaśniczych i mogą reagować gwałtownie z wodą.
  • Grupa F obejmuje pożary tłuszczów i olejów, głównie tłuszczów roślinnych i zwierzęcych, typowe dla kuchni gastronomicznych, gdzie wysoka temperatura i topiące się substancje stanowią szczególne zagrożenie.

Pożary różnych typów wymagają zupełnie innych metod gaszenia, dlatego dobór gaśnicy nigdy nie powinien być przypadkowy. Gaśnica skuteczna przy pożarach materiałów stałych może być nieskuteczna lub niebezpieczna przy pożarach cieczy palnych, gazów czy tłuszczów. Z tego powodu producenci oznaczają rodzaje gaśnic symbolami grup pożarów, do których są przeznaczone, co ułatwia szybkie działanie w sytuacji zagrożenia.

Taka klasyfikacja pożarów jest ujęta w przepisach przeciwpożarowych, normach technicznych i zasadach BHP, a jej znajomość stanowi podstawę bezpiecznego reagowania na pożary różnych typów. W praktyce oznacza to mniejsze ryzyko rozprzestrzenienia się ognia, skuteczniejsze gaszenie pożarów i większe bezpieczeństwo ludzi oraz mienia.

Grupa A - pożary materiałów stałych

Pożary z grupy A obejmują pożary materiałów stałych pochodzenia organicznego, takich jak:

  • drewno,
  • papier,
  • karton,
  • tekstylia,
  • niektóre tworzywa sztuczne.

Charakterystyczną cechą tych pożarów jest to, że materiały nie tylko płoną, ale również mogą się żarzyć, co zwiększa ryzyko ponownego zapłonu nawet po pozornym ugaszeniu ognia.

Proces spalania w tej grupie przebiega etapowo – najpierw następuje zapłon, następnie rozwój płomieni, a później żarzenie się materiału, które może utrzymywać się długo i przenosić ogień w głąb konstrukcji (np. drewnianych elementów budynku). Z tego powodu pożary materiałów stałych wymagają dokładnego dogaszenia.

Do gaszenia pożarów grupy A stosuje się przede wszystkim wodę, która skutecznie chłodzi materiał i przerywa proces spalania. Skuteczne są również gaśnice pianowe oraz gaśnice proszkowe, oznaczone symbolem A. W obiektach wyposażonych w system SPP oraz systemy alarmowe, wczesne wykrycie dymu znacząco ogranicza rozwój pożaru tej grupy.

Grupa B - pożary cieczy palnych i substancji topiących

Grupa B obejmuje pożary cieczy palnych oraz substancji, które pod wpływem wysokiej temperatury topią się, takich jak benzyna, oleje, alkohole, paliwa czy rozpuszczalniki. W tym przypadku nie pali się sama ciecz, lecz jej opary, które unoszą się nad powierzchnią i bardzo łatwo ulegają zapłonowi.

Dużym zagrożeniem w pożarach cieczy palnych jest szybkie rozprzestrzenianie się ognia, ponieważ płonące pary mogą przemieszczać się wraz z powietrzem lub po powierzchni rozlanej substancji. To sprawia, że pożary tej grupy rozwijają się dynamicznie i są trudne do opanowania bez odpowiednich środków.

Pożary grupy B należy gasić poprzez odcięcie dostępu tlenu, a nie chłodzenie. Najczęściej stosuje się gaśnice pianowe, które tworzą warstwę izolującą, oraz gaśnice proszkowe.

Ważne! Woda w postaci zwartego strumienia jest niewskazana, ponieważ może spowodować rozlanie cieczy i zwiększyć zasięg pożaru. Integracja ochrony biernej z systemem SPP i systemami alarmowymi pozwala na szybką reakcję i ograniczenie strat.

Grupa C - pożary gazów palnych

Pożary z grupy C obejmują pożary gazów palnych, takich jak:

  • gaz ziemny,
  • propan,
  • butan,
  • metan,
  • wodór,
  • acetylen.

Ich cechą charakterystyczną jest to, że ogień powstaje w strumieniu gazu pod ciśnieniem, co znacząco zwiększa ryzyko wybuchu.

Kluczowym elementem gaszenia pożarów gazów jest odcięcie dopływu gazu. Samo gaszenie płomienia bez zamknięcia zaworu jest nieskuteczne i niebezpieczne, ponieważ może doprowadzić do ponownego zapłonu lub nagromadzenia mieszaniny wybuchowej.

Z punktu widzenia BHP pożary grupy C wymagają zachowania szczególnej ostrożności. Do gaszenia stosuje się głównie gaśnice proszkowe, które pozwalają tymczasowo zdławić płomień do momentu odcięcia gazu.

Grupa D - pożary metali

Pożary metali (grupa D) należą do najbardziej niebezpiecznych i obejmują spalanie metali takich jak magnez, sód, potas czy aluminium. Metale te palą się w bardzo wysokich temperaturach i często towarzyszą im intensywne iskry oraz reakcje chemiczne.

Szczególnym zagrożeniem są reakcje z wodą – w przypadku sodu czy potasu kontakt z wodą może prowadzić do gwałtownego wydzielania wodoru i eksplozji. Dlatego użycie wody lub standardowych gaśnic może znacznie pogorszyć sytuację.

Pożary grupy D wymagają zastosowania specjalnych środków gaśniczych, takich jak proszki przeznaczone wyłącznie do gaszenia metali.

Grupa F - pożary tłuszczów i olejów

Grupa F obejmuje pożary tłuszczów i olejów, głównie tłuszczów roślinnych i zwierzęcych, występujące najczęściej w kuchniach gastronomicznych. Są one szczególnie niebezpieczne ze względu na bardzo wysoką temperaturę zapłonu oraz gwałtowne reakcje z wodą.

Rozgrzany olej lub tłuszcz może osiągać temperatury znacznie przekraczające 300°C. Wlanie wody do takiego pożaru powoduje jej natychmiastowe odparowanie i rozpryśnięcie płonącego tłuszczu, co prowadzi do tzw. wybuchu pożaru.

Uwaga! Pożarów tej grupy nie wolno gasić wodą. Stosuje się wyłącznie dedykowane gaśnice do grupy F, które działają poprzez schłodzenie i wytworzenie warstwy izolującej na powierzchni oleju.

Rodzaje gaśnic a grupy pożarów

Dobór odpowiedniej gaśnicy do rodzaju pożaru ma znaczenie dla skutecznego i bezpiecznego gaszenia. Różne grupy pożarów wymagają zastosowania odmiennych środków gaśniczych, dlatego każda gaśnica jest oznaczona symbolami literowymi (A, B, C, D, F), które wskazują, do jakich typów pożarów może być użyta.

Gaśnice proszkowe

Gaśnice proszkowe są jednymi z najczęściej spotykanych i najbardziej uniwersalnych. Sprawdzają się przy pożarach grupy:

  • A (materiały stałe),
  • B (ciecze palne),
  • C (gazy).

Ich zaletą jest szybkie tłumienie płomieni i szeroki zakres zastosowań, jednak mają też ograniczenia – proszek nie chłodzi skutecznie materiału, co może prowadzić do ponownego zapłonu, a dodatkowo powoduje znaczne zabrudzenia i może uszkadzać urządzenia.

Gaśnice pianowe

Gaśnice pianowe są przeznaczone głównie do gaszenia pożarów grupy A i B, czyli materiałów stałych oraz cieczy palnych. Działają poprzez odcięcie dostępu tlenu i jednoczesne chłodzenie palącej się powierzchni. Są szczególnie skuteczne przy pożarach benzyny, olejów i alkoholi, a przy tym mniej inwazyjne dla otoczenia niż gaśnice proszkowe.

Gaśnice śniegowe

Gaśnice śniegowe (CO₂) wykorzystują dwutlenek węgla do wypierania tlenu z obszaru objętego pożarem. Najczęściej stosuje się je przy pożarach cieczy palnych (grupa B) oraz urządzeń elektrycznych. Wówczas ważne jest, aby środek gaśniczy nie przewodził prądu i nie pozostawiał osadu. Ich ograniczeniem jest brak efektu chłodzenia, co oznacza ryzyko ponownego zapłonu po zakończeniu gaszenia.

Aby prawidłowo dobrać gaśnicę, należy w pierwszej kolejności rozpoznać rodzaj pożaru i typ palącego się materiału, a następnie sprawdzić oznaczenia na gaśnicy. Tylko dopasowanie środka gaśniczego do grupy pożaru pozwala gasić ogień skutecznie, ograniczyć zagrożenia i działać zgodnie z zasadami BHP.

Jak i czym gasić pożar? Zasady BHP

Prawidłowe gaszenie pożarów zawsze powinno zaczynać się od rozpoznania charakteru pożaru, czyli określenia, z jaką grupą pożarów mamy do czynienia i jaki jest typ palących się materiałów. Błędna identyfikacja rodzaju pożaru i niewłaściwy dobór gaśnicy lub środków gaśniczych może znacząco zwiększyć zagrożenie i doprowadzić do szybkiego rozprzestrzenienia się ognia.

Zgodnie z zasadami BHP absolutnym priorytetem jest bezpieczeństwo ludzi, a nie ochrona mienia. Gaszenie pożaru wolno podejmować wyłącznie wtedy, gdy ogień jest w początkowej fazie rozwoju, nie zagraża bezpośrednio życiu i istnieje możliwość bezpiecznej ewakuacji. W każdym przypadku należy upewnić się, że droga ucieczki pozostaje drożna, a systemy alarmowe zostały uruchomione.

Są sytuacje, w których nie wolno podejmować prób gaszenia. Dotyczy to:

  • pożarów rozwiniętych,
  • pożarów gazów bez możliwości odcięcia dopływu gazu,
  • pożarów metali reagujących z wodą,
  • przypadków silnego zadymienia lub wysokiej temperatury.

W takich sytuacjach jedynym właściwym działaniem jest ewakuacja i wezwanie służb ratowniczych.

Warto pamiętać, że pożary różnych typów niosą ze sobą poważne zagrożenia dla zdrowia, takie jak toksyczne gazy, dym, wysokie temperatury czy ryzyko eksplozji. Dlatego gaszenie pożarów powinno być elementem szerszego podejścia do zarządzania ryzykiem w firmie, obok rozwiązań technicznych, szkoleń BHP oraz zabezpieczeń finansowych, takich jak ubezpieczenie dla biznesu, które chroni przedsiębiorstwo przed skutkami nieprzewidzianych zdarzeń.

Jakie są najczęstsze błędy przy gaszeniu pożarów?

Jednym z najczęstszych i najgroźniejszych błędów jest użycie wody przy pożarach tłuszczów lub metali. W przypadku pożarów tłuszczów i olejów woda powoduje gwałtowne odparowanie i rozpryśnięcie płonącej substancji, co może doprowadzić do nagłego rozwoju ognia. Z kolei przy pożarach metali, takich jak sód czy magnez, kontakt z wodą wywołuje niebezpieczne reakcje chemiczne i zwiększa zagrożenie.

Drugim częstym problemem jest zastosowanie niewłaściwej gaśnicy. Gaśnica, która skutecznie gasi jeden rodzaj pożaru, może być całkowicie nieskuteczna lub wręcz niebezpieczna przy innym. Brak zwrócenia uwagi na oznaczenia grup pożarów (A, B, C, D, F) prowadzi do błędnych decyzji i utraty kontroli nad sytuacją.

Kolejnym błędem jest brak wiedzy o grupach pożarów i sposobach ich gaszenia. Niewłaściwa identyfikacja typu palących się materiałów sprawia, że osoby podejmujące działania nie wiedzą, czym gasić pożar i jakich środków gaśniczych użyć.

Niebezpieczne jest także ignorowanie zasad BHP, takich jak brak zabezpieczenia drogi ewakuacji, próby gaszenia rozwiniętego pożaru czy narażanie się na toksyczny dym. Skuteczne i bezpieczne gaszenie pożarów zawsze wymaga znajomości podstawowych zasad BHP oraz szybkiej oceny, czy interwencja nie stanowi większego zagrożenia niż sam pożar.